Sağ Beyinli Sol Beyinli Diye Bir Şey Var mı?

Sağ beyin yaratıcı, sol beyin mantıklı ayrımı nereden geldi? Sperry'nin split-brain çalışması gerçekte ne buldu, 1.011 kişilik fMRI araştırması ne gösterdi.

Erhan Ali Yılmaz · 12 Ağustos 2026

Bir tanışma turunda ya da bir ekip toplantısında er geç duyulur: "Ben sağ beyinliyim." Karşıdan da tamamlayıcısı gelir: "Ben tersiyim, sol beyinliyim." Yaratıcı olan sağda, düzenli olan solda. Resim, müzik, sezgi sağda; hesap, mantık, tablo solda.

Cümle tutuyor, çünkü bir açıklama gibi duruyor. Sunum hazırlarken neden tıkandığımızın, fikrin aklımıza gelip de sıraya dizilemeyişinin, ya da tersine, her şeyi sıraya dizip bir türlü canlandıramayışımızın cevabı tek bir kelimeye iniyor.

Beynin iki yarısının farklı işlerde uzmanlaştığı doğru. İnsanların sağ beyinli ya da sol beyinli olduğu değil.

İddia nereden geliyor

Kaynağı gerçek ve iyi bir bilim. 1960'larda, ağır epilepsi nöbetlerini durdurmak için iki yarımküreyi birbirine bağlayan lif demeti cerrahi olarak kesilen hastalar vardı. Roger Sperry ve Michael Gazzaniga bu hastalarla çalıştı: bir uyaranı yalnızca tek bir yarımküreye ulaştırıp ne olduğuna baktılar.

Sonuç çarpıcıydı. Konuşan taraf soldu; sağ yarımküreye gösterilen bir nesnenin adını hasta söyleyemiyor, ama sol eliyle o nesneyi bulabiliyordu. Sperry bu çalışmalarla 1981'de Nobel aldı.

Şimdi kritik kısım. Bulgu, bağlantısı kesilmiş bir beyinde her yarımkürenin tek başına ne yapabildiğiyle ilgiliydi. Sağlam bir beyindeki kişilik tipleriyle değil.

O sıçramayı bilim yapmadı, popülerleşme yaptı. 1970'lerin sonundan itibaren "sağ beynini kullan" kitapları, kursları ve testleri geldi; en bilineni Betty Edwards'ın 1979 tarihli Drawing on the Right Side of the Brain'i. Ameliyat masasındaki iki yarımküre, kırk yılda iki insan tipine dönüştü.

Gerçek araştırma ne buldu

Soruyu doğrudan soran çalışma 2013'te yayımlandı. Jared Nielsen ve ekibi, 7-29 yaş aralığındaki 1.011 kişinin dinlenme hâlindeki beyin bağlantılarını fMRI ile ölçtü. Aradıkları şey tam olarak şuydu: bazı insanlarda soldaki ağlar, bazılarında sağdaki ağlar bir bütün olarak daha mı güçlü?

Bulamadılar. Yanallaşma vardı, ama tek tek ağların düzeyinde — beynin tümünde değil. Hiç kimsede baştan sona "sol beyinli" ya da "sağ beyinli" bir profil çıkmadı.

Öbür taraftan da aynı sonuç geliyor. Michael Corballis 2014'te bu literatürü toparladı: yaratıcı düşünme sırasında beyin geniş bir ağ boyunca çalışıyor ve hiçbir yarımküreyi kayırmıyor. Beyindeki asimetriler ölçüldüğünde tek bir eksen değil, birbiriyle ilişkisiz birkaç ayrı boyut çıkıyor.

Temiz eşleştirmeyi bozan bir ayrıntı daha var. Sağ elini kullananların yüzde 95-99'unda dil solda. Ama sol elini kullananların da yaklaşık yüzde 70'inde dil solda. Elini kullanma tercihi bile ikiye temiz ayrılmıyor.

Neden bu kadar tuttu

Bu mit, altında gerçek bir bulgu olduğu için diğerlerinden daha dayanıklı. İtiraz gelince "ama Nobel aldı" diye savunulabiliyor — ve o kısım doğru.

İkinci sebep daha insani. "Ben sağ beyinliyim" demek, yapamadığımız şeyi bir eksiklik olmaktan çıkarıp bir kimliğe çeviriyor. Sorumluluk bizde değil, donanımda. Rahatlatan bir cümle; rahatlattığı için de kolay bırakılmıyor.

Reklamda geçen yıllardan tanıdığım bir şey daha var: ekibi ikiye ayırmak yönetmeyi kolaylaştırıyor. "Yaratıcılar" ve "diğerleri" ayrımına bilimsel görünen bir zemin bulunduğunda, ayrım tartışılmaz hâle geliyor.

Pratikte ne değişiyor

Etiket masum değil. Öğrenilebilir bir beceriyi doğuştan gelen bir özellik gibi gösterdiği anda, o beceriyi çalışmayı bırakıyoruz.

En sık duyduğumuz iki cümle şu. "Ben sağ beyinliyim, o yüzden konuşmamı yapılandıramıyorum." Oysa yapı bir beceri: bir giriş, üç durak ve bir kapanış kurmak öğrenilir. "Ben sol beyinliyim, o yüzden hikâye anlatamıyorum." Hikâye de beceri: yer, tarih ve tek bir duyusal ayrıntı eklemekle başlar.

Bir de şu var. Heyecanlanınca tıkanmayı kişilik tipiyle açıklamak, yanlış yerde arama yapmak oluyor. O anda olan şey yarımkürelerin iş bölümü değil, konuşma heyecanının bedende yarattığı tepki.

Kendimizi bir yarımküreyle tarif etmek, yapamadığımız şeyi kalıcı hâle getiriyor. Oysa çoğu zaman elimizde bir yarımküre değil, henüz çalışılmamış bir beceri var.

Kaynaklar

• Nielsen, J. A., Zielinski, B. A., Ferguson, M. A., Lainhart, J. E. & Anderson, J. S. (2013). An evaluation of the left-brain vs. right-brain hypothesis with resting state functional connectivity magnetic resonance imaging. PLOS ONE, 8(8), e71275.
• Corballis, M. C. (2014). Left brain, right brain: Facts and fantasies. PLOS Biology, 12(1), e1001767.
• Sperry, R. W. (1982). Some effects of disconnecting the cerebral hemispheres. Science, 217(4566), 1223-1226. (8 Aralık 1981 tarihli Nobel dersi.)
• Edwards, B. (1979). Drawing on the Right Side of the Brain. J. P. Tarcher.